بابەتیە ڕەخنەیی سەروو پەیکەروو مامۆسا بێسارانی جە دەگاو بێسارانی

حەز مەکەروو وەڵ چانەیە باسەکەیم دەس‌پەنە کەروو، ئاماژە بڎەو پانەیە کە ئامانج چی قسەوباسیە نەک غەرەزی شەخسی وە نە خراوکەردەو کەسین؛ بەڵکوو ئینە سەردەمیانە‌تەرین شێوەو ئێعتراز و ئێعلاموو ناڕەزایەتی پەی پارێزنایو جایەگا و پلە‌ومەقاموو کەسایەتییە نامدار و نایابە فەرهەنگیەکانەن جە حەر کۆمەڵگایەنە. ئومێدوارەنا ئی یادداشتە و یادداشتە وەڵینەکاتەریچ کە جە لایەنوو کەسانیەتەر سەروو ئی پەیکەرەیە نویسیاینێ، بیاوا بە گۆشوو ساحێب مەتڵەبا تا بەلکیم جە ئایەندەنە پەی ئی جۆرە هەرمانە حەساسە فەرهەنگییانە، فرەتەر جە کەسایەتییە ساحێب نەزەرە فەرهەنگیەکا بەهرە بەرا و جە ڕانموونی و پەیلواکاشا ئێستفادە کەرا.

ادامه نوشته

هورامی؛ صدای کهن هویت کوردی

هورامیها نه گروهی حاشیه‌ای و نه بخشی فرعی از هویت کوردی‌اند؛ آن‌ها یکی از ستونهای اصلی هویت کوردی و حامل عمیقترین لایه‌های تاریخی، فرهنگی و ادبی ملت کورد هستند. زبان هورامی با پیشینه‌ای کهن در شعر، عرفان، متون ادبی و فرهنگی، نه تنها میراثدار بخش عظیمی از هویت فرهنگی و تاریخی ملت کورد است، بلکه کلید فهم بخشهای مهمی از فرهنگ و تمدن کوردی محسوب می‌شود. بدون زبان هورامی، بسیاری از مفاهیم و ساختارهای فرهنگی، ادبی و فلسفی کوردستان، یا بدفهمیده می‌شوند یا به شکل ترجمه‌ هایی خشک و بی‌ روح فروکاسته میشوند. هورامی نه فقط تنه‌ی تنومند درخت زبانهای کوردی، بلکه حامل هویت، تفکر و ادبیات تاریخی ملت کورد است.
تلاشهای هدفداری که در دو دهه اخیر انجام شد، باعث شد بخش قلیلی از هورامیها، تحت تاثیر پروپاگاندا و اهداف سیاسی، خود را آگاهانه و هدفدار یا از روی ناآگاهی از کورد و کوردستان جدا تعریف کنند.

ادامه نوشته

زمانی هاوبەشی کوردی و پێگەی شێوەزمانەکانی تر؛ پێویستی پاراستنی هاوسەنگی

مشتومڕ لەسەر هەڵبژاردنی یەکێک لە دیالێکتە کوردیەکان وەک زمانی هاوبەش، پرسێکی هەستیار و چارەنووسسازە. لە هەلومەرجێکدا کە پەرشوبڵاوی شێوەزاری لە نێو کورددا هەندێک جار ڕێگری لە پەیوەندییەکی ڕەوان و یەکگرتوو دەکات، هەبوونی زمانێکی هاوبەش دەتوانێت ڕۆڵێکی سەرەکی لە بەهێزکردنی یەکگرتوویی نەتەوەیی و کولتووریدا بگێڕێت. بەڵام ئەزموونی نەتەوەکانی دیکه نیشان دەدات، ئەگەر ئەم هەڵبژاردنەیه لەگەڵ چاوپۆشی له زاراوه و زمانەکانی دیکه بێت، نەک تەنها یەکڕیزی دروست ناکات، بەڵکوو دەتوانێت بناغەی دابەشبوون و هەستکردن به هەڵاواردن دابین بکات...

ادامه نوشته

"زاڕۆ" در زبان کردی هورامی و پیوند با خورشید

پیروان آیین‌های میترایی و مهرپرستی بر این باور بودند که انسان از خورشید ــ نماد نور و روز ــ زاده می‌شود و پس از مرگ نیز به سوی همان سرچشمه، یعنی خورشید، بازمی‌گردد. بازتاب این باور کهن را هنوز می‌توان در زبان کوردی هورامی مشاهده کرد؛ جایی که واژه‌هایی مانند زاڎڕو، زاڕۆڵە, زاوڵە و زاڕۆ برای «فرزند» یا «کودک» به کار می‌روند. در این واژه‌ها، بخش نخست «زا» به معنای «زاده شدن» و جزء دوم «ڕۆ» به معنای «روز» است، که در کنار هم مفهومی در پیوند با «زاده‌ی روز» یا «فرزند خورشید» می‌سازند...

ادامه نوشته

زبان کردی هورامی و رسالت نخبگان در احیای جایگاه فرهنگی آن

زبان، نه‌تنها ابزار ارتباط، که جوهر هویت فرهنگی و حافظه‌ی تاریخی ملت‌هاست. زبان‌شناسان بر این باورند که هرگاه زبانی از عرصه‌ی زندگی روزمره بیرون رود و نسل‌های تازه به آن سخن نگویند، هرچند در دل نسل‌های پیشین زنده باشد، به‌تدریج در مسیر خاموشی قرار می‌گیرد.
با این‌حال، تداوم یا زوال زبان‌ها بیش از هر چیز به نگرش و رفتار قشر فرهیخته و تأثیرگذار جامعه وابسته است. نخبگان، تحصیل‌کردگان و روشنفکران هر جامعه می‌توانند با منش، گفتار و آثار خود، یک زبان را اعتلا و جایگاه بخشند یا ناخواسته در کم‌رنگ شدن آن_علی‌رغم گذشته‌ای درخشان_نقش داشته باشند.
اما اینجا محور سخن، زبان کردی هورامیست که جایگاهی بس ارجمند دارد؛ زبانی ریشه‌دار و فخیم که قرن‌ها زبان دانش، عرفان، شعر و فرهنگ در بخش‌های گسترده‌ای از کردستان بزرگ بوده است...

ادامه نوشته

ضرورت ساده‌نویسی برای پویایی زبان کوردی هورامی

ساد‌ه‌نویسی کلید ارتباط مؤثر است. همان‌طور که دیباچەی کتاب «یکی بود یکی نبود» اثر محمدعلی جمالزاده، مانیفیستی برای دعوت فارسی‌نویسان به ساده‌نویسی است، مقدمه کتاب «هەنبانە بۆرینە»ی ماموستا هەژار نیز می‌تواند الگو و مانیفیستی برای ساده‌نویسی در زبان کوردی هورامی باشد. واژه‌سازی غیرضروری و اصرار بر خالص‌سازی واژگانی باعث شده است که انگیزه نسل جدید هورامی‌زبانان برای یادگیری این زبان کاهش یابد. زبان کوردی هورامی، به‌عنوان زبان کلاسیک ادبیات کوردی، یادگیری آن نباید محدود به هورامی‌زبانان باشد؛ بلکه ...

ادامه نوشته

زبان مشترک و جایگاه دیالکت‌های دیگر؛ ضرورت حفظ توازن

بحث انتخاب یکی از دیالکت‌های کوردی به عنوان زبان مشترک، موضوعی حساس و سرنوشت‌ساز است. در شرایطی که پراکندگی دیالکتی در میان کوردها گاه مانع ارتباط روان و یکپارچه می‌شود، داشتن یک زبان مشترک می‌تواند نقش محوری در تقویت انسجام ملی و فرهنگی ایفا کند. با این حال، تجربه‌ی ملت‌های دیگر نشان داده است که اگر این انتخاب با نادیده گرفتن دیالکت‌ها و زبان‌های دیگر همراه باشد، نه‌تنها وحدت ایجاد نمی‌کند، بلکه می‌تواند زمینه‌ی شکاف و احساس تبعیض را نیز فراهم سازد...

ادامه نوشته

کردها و زاگرس: پیشینه، زبان و هویت

کردها و دیگر مردمان زاگرس دارای پیشینه‌ای چند هزار ساله‌اند. پژوهش‌های باستان‌شناسی، زبان‌شناسی و ژنتیک نشان می‌دهد که زاگرس از دوران نوسنگی یکی از خاستگاه‌های مهم جوامع انسانی و تمدن‌های کهن بوده است. پیش از ورود و گسترش زبان‌های ایرانی، اقوامی چون ایلامیان در جنوب‌غرب و هوری‌ها، لولوبیان و گوتیان در بخش‌های میانی و شمالی زاگرس سکونت داشتند. زبان این جوامع به خانواده‌های غیرآریایی تعلق داشت و هویت فرهنگی مستقلی داشتند، هرچند این احتمال وجود دارد که برخی از این اقوام باستانی خود پیش‌نیای زبان‌های آریایی بوده باشند.

این جوامع کهن به دلیل نزدیکی جغرافیایی و تعاملات طولانی‌مدت از نظر فرهنگی، هنری و حتی ویژگی‌های اجتماعی و فیزیکی با هم شباهت و پیوند داشتند. آثار باستانی مانند نگاره‌ها، آثار سفالی، مجسمه‌ها و دیگر اشیای بازمانده نشان می‌دهد که بسیاری از سنت‌ها و الگوهای فرهنگی مردم امروز کردستان، ریشه در فرهنگ‌های دیرینه زاگرس داشته و استمرار یافته است.

حدود سه هزار سال پیش، شاخه‌های ایرانی شمال‌غربی در زاگرس گسترش یافتند و بخشی از جمعیت بومی به تدریج این زبان‌ها را پذیرفتند. تغییر زبان به معنای تغییر جمعیتی نبود و جمعیت‌های بومی همچنان حضور داشتند. در برخی مناطق، تأثیر جمعیتی مهاجران ایرانی‌زبان مشهود بوده و باعث ترکیب ژنتیکی و فرهنگی شده است، اما پایه جمعیت بومی و فرهنگ‌های دیرینه کاملاً حفظ شده‌اند.

به این ترتیب، مردم امروز زاگرس نتیجه‌ی ادغام میراث جمعیت‌های کهن و تأثیر زبان‌های ایرانی‌زبان هستند، بدون آنکه پیوندشان با سنت‌ها، هنرها و سبک زندگی دیرینه قطع شده باشد.

ادامه نوشته

یه‌ک زمانی، ئادره‌سێکی هه‌ڵه‌ بۆ یه‌کگرتوویی نه‌ته‌وه‌یی ... هیوا عه‌لیڕه‌مایی

هه‌ورامییه‌کان له‌ درێژایی مێژوودا هه‌میشه‌ خۆیان به‌ یانه‌وانی کورد زانیوه‌‌ و باوه‌ڕیان ئه‌وه‌ بووگه‌ که‌ زمان و فه‌رهه‌نگی هه‌ورامی ته‌نیا له‌ سه‌نگه‌ری کوردایه‌تییه‌وه‌ ده‌پارێزدرێ. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ چه‌ند که‌سێکی ناوچه‌گه‌را و ناشاره‌زا که‌‌‌ بڕێك جاریش پله‌ و مه‌قامێکیان بۆ خۆیان خڕ کردووه‌ته‌وه‌، فه‌توای خڕ کردنه‌وه‌ی زمانه‌که‌مان ده‌ده‌ن و به‌ بیانووگه‌لی جۆراوجۆر و بێ بایه‌خ -له‌ جۆری بیانووه‌کانی ئاتاتورک و ڕزا شای په‌هله‌وی- وه‌ها خۆیان ده‌نوێنن که‌ ده‌ڵه‌یت هه‌ر ئه‌وان کوردن و ئیتر که‌سی تر کورد نییه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌و به‌ڵایه‌ی که‌ دیکتاتۆره‌کان ده‌یانویست و نه‌یانتوانی به‌ سه‌رمانیدا بهێنن ئه‌م جاره‌ خۆمان ده‌مانهه‌وێ به‌ سه‌ری خۆماندا بیهێنین. ئه‌گه‌ر هه‌موو دونیا بڕیاڕ له‌ سه‌ر له‌ناوبردنی زمان یان فه‌رهه‌نگێک بدا، گه‌لی کورد نابێت ئه‌وه قه‌بووڵ‌ بکات، چوونکوو به‌ قه‌د هه‌موو دونیا بۆ له‌ ناو بردن و ئاسیمیله‌ کردنی زمان و فه‌رهه‌نگی له‌ لایه‌ن دیکتاتۆره‌کانه‌وه،‌ هه‌وڵ دراوه‌. هیچکه‌س وه‌کوو کورد تامی تاڵی ئه‌و نه‌گبه‌تییه‌ی نه‌چێشتووه‌. جا ئێستا چۆن ده‌بێت له‌ دوای ئه‌م هه‌موو زوڵم و زۆر و که‌تمانه‌‌ که‌ لێی کراوه‌، یه‌کێک هه‌ر له‌و نه‌ته‌وه‌ هه‌ڵسێت و بڕیار و فه‌توا له‌ سه‌ر تواندنه‌وه‌ و خڕکردننه‌وه‌ی زمانانێک بدا، که‌ هی نه‌ته‌وه‌که‌ی خۆیه‌ن، ئه‌ویش به‌م ئیستیدلاله‌وه‌ که‌ "ده‌مهه‌وێ نه‌ته‌وه‌ سازی بکه‌م"!!! ...

ادامه نوشته

زوانی ئه‌دایی ئامیانو یۆگرته‌ی نه‌ته‌وه‌یی ..... ره‌فعه‌ت مورادی

به‌لاَم ئه‌گه‌ر گرفته‌كه‌ به‌ كه‌مینه‌ و فرینه‌ی چاره‌سه‌ر كریۆ خۆ ئانه‌ فریما هه‌رجه‌ ئیسۆ هه‌قما فۆتیان و یانه‌و زوانی ستاندارد و هامبه‌شییه‌نه‌ ڕاما مه‌بۆوه‌! په‌ی جوابو ئی په‌رسێ سه‌رنجتا كێشو په‌ی باسو زوانی هه‌ورامی یان گۆرانی و… و پی په‌رسێو ده‌س پنه‌ كه‌رو ئاخۆ هه‌ورامی زوانا یان زاراوه‌؟
وه‌ڵته‌ر ئیشاره‌ما پنه‌دا زوان زوانا و مه‌كریۆ چێوی زیاده‌ش په‌ی تاشمێ و چێرو په‌رده‌و زوانی هامبه‌ش و نه‌ته‌وه‌یی و ستانداردی به‌هانێ بارمێوه‌ په‌ی وێ فه‌رز كه‌رده‌و زوانی بالاَده‌س؟ تا ئا یاگێ ویرو من بڕ كه‌رۆ هه‌رگیزاو هه‌رگیز دلێ ئێمه‌ی كوردیه‌نه‌ ته‌نانه‌ت نه‌ته‌وه‌كا ده‌ورو به‌ریچما, ئه‌گه‌ر كه‌سێو جه‌ كه‌سێوته‌ر په‌رسابۆش چه‌نی قسێ كه‌ری؟ نه‌واته‌نش به‌ چ زاراوێوه‌ قسێ كه‌ری یان نه‌په‌رسانش له‌هجه‌تا چێشا؟ هه‌میشه‌ ڤاچیان ...

ادامه نوشته

زوان، سه‌رقافڵه‌و کاروانوو فه‌رهه‌نگی ... هیوا عه‌لی ڕه‌مایی

21وو فێبرییه‌و گرد ساڵی، جه‌ لایه‌نوو سازمانوو یۆنێسکۆیوه‌ به‌ ڕۆ جه‌هانی زوانی ئه‌ڏاییوه‌ ئه‌ژناسیان. ته‌رخان که‌رده‌ی ڕۆیه‌ به‌ بۆنه‌و زوانی ئه‌ڏاییوه‌ وێش په‌ی وێش ئه‌هه‌میه‌توو ئی  بابه‌ته‌یمانه‌ په‌نه‌ نیشانه‌ مه‌ڏو. دیاره‌ن ئامانج چی ڕۆیه‌ به‌رزوه‌ که‌رده‌ی پلێ زانیاری و ئاگایی نه‌ته‌وه‌کاو دنیاین وه‌راوه‌ر به‌ زوانه‌که‌یشاوه؛ چونکوو بنه‌ڕه‌تی ته‌رین فاکتۆروو پارێزناو فه‌رهه‌نگوو هه‌ر نه‌ته‌وییه‌، زوانه‌که‌شه‌ن. ڕه‌نگا خاڵانیه‌ فرێ جه‌ شکڵ گێرته‌و کاروانوو فه‌رهه‌نگ و هۆویه‌تیمانه‌ به‌شدارێ با، به‌ڵام بێ شه‌ک سه‌رقافڵه‌و ئی کاروانیه‌، زوانه‌ن و حیچیه‌ ته‌ر. ئه‌گه‌ر میلله‌تیه‌ زوانوو وێش جه‌ ده‌س بڏۆ، شوونیشه‌ره‌  قافڵه‌و فه‌رهه‌نگیش مه‌پژگیۆنێ و ئا میراته‌ که‌ جه‌ ویه‌رده‌یوه‌ یاوان په‌نه‌ش، تێک مه‌دریۆنێ و دلێنه‌ مه‌شۆ، وه‌ یا میلله‌ته‌کا ته‌ری ده‌س مه‌نیا سه‌رش و داگیرش مه‌که‌را په‌ی وێشا ...

ادامه نوشته

ڕۆشنەوە کەردێو سەروو «بێسارانی شاعێری سەد هەزار ڕەنگ بین» .... عه‌بدوڵا حه‌بیبی

دماو دەسوەشی جە کاکە عەدنانی که بە وێش زەحمەتش دان و تەماشاو دیوانەکەیش کەردەن و سپاس پەی ئیشارە کەردەیشا بە بڕێو خاڵا چێروو نامۆ «خاڵە بەهێزەکان»یەنە. موازۆ پەی ڕوشنەوە کەردەی ئا خاڵا کە پێسەو «کەم و کۆڕی و خاڵە لاوازەکان» ئاردێنێش، فرە بە کۆتایی بە چن خاڵا ئیشارە کەروو:
وەڵێ ئانەیەنە کە ئیشارە کەروو بە خاڵەکا موازۆ ئانەیە واچوو کە ئا چێوێ کە پەنەوازێنێ جە وەڵینەو دیوانەکەیەنە ئاماینێ و ئەگەر بە وردی سەرەنجوو ئا وەڵینەیشا دەیا (کە دیارا فرە بە پەلە و بە چەموو شەک و گومانیەوە تەماشەشا کەردەن) ڕەنگا ئا مەتەڵبێ کە وارەنە ئیشارەشا پنە کەروو، ڕۆشنەوە کەردەیشا لازم نەبیایا: ...

ادامه نوشته

بێسارانی، شاعێری سه‌د هه‌زار ڕه‌نگ بین (بابه‌تێک له‌ سه‌ر دیوانه‌ تازه‌که‌ی)

لەم ڕۆژانەدا دیوانێکی تازە چاپکراوی بێسارانی، بەکۆششی بەڕێز عەبدوڵای حەبیبی کەوتە بەر دەستی خوێنەرەوە. وێڕای سپاس و پێ زانین، وەبیر هێنانەوەی چەند خاڵ لەم بابەتەوە، بە گرینگ دەزانم.لە سەرەتا دا ئاماژە بە خاڵە بەهێزەکان دەکەم:

- زیاد کردنی چەند پارچە هۆنراوە کە لە نوسخە کۆنەکان وەدەست کەوتوون یان بە هەڵە پێشتر بە ناوی شاعیرانی ترەوە بڵاو کراونەتەوە ...

ادامه نوشته

بيساراني و سه تنديس متفاوت ..... عدنان ذبيحي

سومین تندیس بیسارانى کار آقاى هادى ضیاالدینى است که در یکی از میادین شهر سنندج موسوم به   17 شهریور نصب شده است. علیرغم شهرت جهانى پیکرساز و سابقه ى طولانى ایشان در این هنر متاسفانه ایراداتى اساسى درآن مشهود است. در نگاه اول به چهره و حالت  تندیس، بیننده، نه یک اندیشمند بلکه ظاهرى متفاوت را میبیند. (به دور از توهین به شخصیت گدایان خیابانى) انگار گدا و سائلى است که ورودى مسجد جامع سنندج دستش را دراز و گردنش را کج کرده تا نماز گزاران از روى ترحم سکه اى لاى دستش بگذارند. پیرمردى فرتوت و ناتوان و سن گذشته؟! معلوم است پیکر ساز حتى از مراحل سنى شاعر نیز مطلع نبوده زیرا بیسارانى قریب شصت سالگى فوت کرده و این سن از مصادیق پیرى نیست ...

ادامه نوشته

زوان؛ کۆڵه‌کێ ژیوای .... هیوا عه‌لیڕه‌مایی

زوان شناسنامه‌و خه‌ڵکانوو دنیای و کۆڵه‌کێ ژیوای و ڕازه‌و ئه‌وه‌مه‌نڏای هه‌ر نه‌ته‌وییه‌نه‌‌‌ که‌ به‌ درێژایی هه‌زاران ساڵێ پێڏا بیه‌ن. نه‌ته‌وه‌ جۆرا و جۆره‌کاو دنیای به‌ زوان جه‌ یۆترینی جیاوه‌ باوه‌ و حه‌ر به‌ زوانیچ په‌یوه‌نڏی گێرا. هه‌ر زوانێوه‌‌‌ په‌ی وێش، دنیا و وه‌رچه‌مێوه‌‌ تایبه‌ت به‌ وێش هه‌ن که‌ هۆرگێروو فه‌رهه‌نگ و شارستانیه‌توو نه‌ته‌وه‌که‌یشه‌ن. نیشانێ فه‌رهه‌نگ و ته‌مه‌دونوو یه‌ک نه‌ته‌وه‌ی جه‌ زوانشه‌نه‌ دیاری مه‌ڏۆ، به‌ڵام هیچ نه‌ته‌وییه‌ما نیه‌ن که‌ تاوا بۆش جه‌ ته‌ئسیر و کاریگه‌ری نه‌ته‌وه‌کا ته‌ری سه‌روو زوان و فه‌رهه‌نگیشوه، وێش لا دا بۆ. جه‌ دنیاو ئارۆی که‌ دنیاو عێلم و زانستینه‌‌ و نه‌ته‌وه‌کاو دنیای به‌ هۆ تێکنۆلۆژی و دیارده‌و جه‌هانی بیه‌یوه‌، ڕۆ به‌ ڕۆ به‌ یۆوی نزیکته‌رێوه‌ مه‌با و‌ فره‌ته‌ر سه‌روو ژیوای کۆمه‌ڵایه‌تی یۆترینیوه‌ ته‌ئسیر مه‌نیاره، ئه‌ر نه‌ته‌وییه‌‌ لاواز و زاییف جووڵیۆوه‌ و نه‌تاوۆ مه‌له‌وان ئاسا وێش نجات بڏو، خه‌ته‌روو نوقم بیه‌یش و دلێنه‌ شییه‌یش‌ فره‌ن ...

ادامه نوشته

زمانێکی یه‌کگرتووی کوردی، تێکشکاندن و هه‌ڵوه‌شاندنی پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌سازی کورده‌

له‌ ماوه‌ی رابڕدوو دا‌ مێدیای کوردی بۆته‌ شاهیدی گه‌نگه‌شه‌ و ده‌مه‌ته‌قیه‌کی چڕ که‌ له‌ لایه‌ن ژماره‌یه‌کی به‌رچاو له‌ ڕووناکبیرانی کورد، له‌ لایه‌ک به‌ دژ و له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ بۆ لایه‌نگری له‌ سازکردنی "زمانێکی" یه‌کگرتووی کوردی به‌ڕێوه‌ ده‌چێ. ئه‌و دمه‌ته‌قه‌یه‌ زیاتر له‌ سه‌ر دوو شێوازی زمانی کوردی‌ له‌ باشووری کوردستان، واته‌ کوردیی باکووری و نێوه‌ڕاست راوه‌سته‌ ده‌کا‌ که‌ له‌ زمانی ئاسایی خه‌ڵکی دا به‌ بادینی/کرمانجی و سۆرانی ده‌ناسرێن. هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌م شێوه‌ نێولێنانه‌ خه‌ڵکیانه‌‌ له‌ جێی خۆیی دا نییه و جیگای سرنج و موناقشه‌یه‌‌‌. به‌ر له‌وه‌ی بێمه‌ سه‌ر ئه‌و پرسه‌ هه‌ستیاره‌، ده‌بێ وه‌کوو زمانناسێک هێندێک ڕاستی له‌ مه‌ڕ زمانی کوردی به‌پێی قه‌ناعه‌تی پسپۆڕی خۆم ڕوون بکه‌مه‌وه‌. ده‌نێو ئه‌م ده‌مه‌ته‌قه‌ زمانناسیانه‌ی که‌ له‌ نێو کوردان دا، له‌ ڕوانگه‌ی سیاسییه‌وه‌ به‌ دروست داده‌ندرێن ته‌نیا باس له‌ "دوو – سێ " شێوه‌زاری کوردی ده‌کرێ. به‌ڵام بۆ دیاریکردنی چۆارچێوه‌کانی ئه‌م باسه‌ پێویسته‌ ئێمه‌ سنووری نێوان شێوه‌زار و زمان ده‌ست نیشان بکه‌ین ...

ادامه نوشته

باستان زدگي و مطلبي در باب خاستگاه زبان کوردی هورامي

اخیراً مطلبی را در تارنمای دانشنامه ی هورامان مطالعه نمودم که به هویت تاریخی زبان هورامی و جستجوی این زبان به دنبال این هویت، پرداخته بود. مطلب مزبور، ذیل عنوان «زبان هورامی به دنبال هویت دیرین» از جناب آقای کوروش امینی (لینک مقاله ی مزبور ذیلاً قید شده است)، محتوای خوب و تأمل برانگیزی داشت امّا مع الاسف، به سبک بسیاری از نوشتارهای دیگر در باب زبان ها و گویش های ایرانی، شاهد برخی اشتباهات علمی (زبان شناختی) هستیم که کلیّت نوشتار را تحت الشاع قرار داده و استنتاجات آن را از اعتبار ساقط می سازد. زبان هورامی، که در متون علمی بیشتر تحت عنوان عامّ «گورانی» از آن یاد می شود، در کنار کِرمانجی (معمولاً بدان «کُردی» گفته می شود) و زازایی (یا «زازاکی») یکی از سه زبانی است که قوم کرد بدان ها سخن می گویند. این زبان در مناطقی از شمال عراق گرفته تا استان های کرمانشاه و کردستان ایران گویش می شود. زبان گورانی، چنان که در مقالات پیشین در همین وبلاگ نیز شرح آن رفته است، طی صده های متمادی زبان ادبی کردهای ایران و عراق بوده است و به جرأت می توان شمار اشعار و متونی که بدین زبان توسط غیرگورانی زبانان نوشته شده را بیشتر یا دست کم در حدّ میزانی دانست که توسط گویش وران بومی تصنیف گردیده است ...

ادامه نوشته

به‌ فه‌رمی کردنی ته‌نها یه‌ک زاراوه‌ چی لێ ده‌بێته‌وه ‌؟!

له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واری‌دا چه‌ند زاراوه‌یی و چه‌ند زارۆچکه‌یی شتێکی ئاساییه‌، زۆر ده‌گمه‌نه‌ ئه‌گه‌ر دانیشتووانی دوو گۆندی ته‌نیشت یه‌ک به‌ یه‌ک زارۆچکه‌ قسه‌ بکه‌ن، هه‌ر له‌ دوو، سێ دۆخی ڕێزمانی‌دا جیاوازییان هه‌یه‌. کوردی خاوه‌نی چه‌ندین زاراوه‌یه‌؛ کرمانجی، هه‌ورامی، که‌لهۆڕی و فه‌یلی، سۆرانی، زازاکی و له‌کی. ئه‌م چه‌ند زاراوه‌ییه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌دا بووه‌ به‌ ته‌وه‌ری باس و بۆچوونه‌ زمانه‌وانییه‌کان، و ته‌نانه‌ت که‌سایه‌تییه‌ هونه‌ری و سیاسییه‌کانیش له‌م باره‌وه‌ بۆچوون و ڕای خۆیان ده‌ربڕیوه‌. و هه‌ر وه‌ها که‌ ده‌زانین له‌م باره‌وه‌ بۆچوون و باوه‌ڕی جیاجیا هه‌یه‌. هه‌ندێ به‌ شتێکی مه‌ترسیدار ئه‌ژماری ده‌که‌ن و وه‌های لێ ده‌نواڕن که‌ له‌ داهاتوودا ئه‌و چه‌ند زاراوه‌(زمان)ییه‌ ده‌بێته‌ هۆی دابه‌شبوونی کورد و جودابوونه‌وه‌ی کورده‌کان...

ادامه نوشته

وەرگێری جه‌ په‌روەردە به‌ زوانی ئه‌ڏایی تاوانه‌ی فه‌رهه‌نگییه‌نه‌

جه‌ ڕۆ 21 و مانگه‌و فوریه‌ی ساڵه‌و 1952زایینی، دماو ئانه‌یه‌ که‌ دەوڵه‌توو  وەختوو پاکستانی بڕیارێوە نادادپه‌روەرانه‌ش په‌ی سه‌پنای زوانی ئۆردوی، که‌ ته‌نیا زوانوو 3% وو مه‌ردموو ئا وەڵاتیه‌ بێ، به‌رکه‌رد، به‌نگالی زوانه‌کا که‌ زیاته‌ر جه‌ 56% خه‌ڵکوو پاکستانی و نزیکه‌و 98% خه‌ڵکوو وەرکه‌وته‌ی پاکستانی بێنێ، جه‌ وێنیشاندایه‌ وەروەڵاوەنه‌ جه‌ شاروو داکای ناڕەزایه‌تی  وێشا  وەراوەروو ئی بڕیاریه‌ به‌روست. هێزە سه‌رکوتکه‌رەکاو پاکستانی دڕندانه‌ په‌لامارەو وێنیشاندەرە  به‌نگالی زوانه‌کاشا دا که‌ چنها که‌سێ کوشیای و کۆمه‌ڵێوە فرێچ زامدارێ  بیێ.  پی  سه‌رکوتیه‌  به‌نگالیه‌کا کۆڵشا نه‌دا و به‌روسته‌ی ناڕەزایی  به‌ شێوازێ  جۆراجۆرێ  درێژەش  بێ و بی به‌ ...

ادامه نوشته

به‌ بۆنه‌و ڕۆ جه‌هانی زوانی ئه‌ڏاییوه‌‌ ..... حه‌مه‌ی فه‌هیم

زوانی هۆرامی پی گرده گیروو گرفته‌و که سه‌ره‌ ڕاشا وه‌نه‌ گێرته‌ن پێسه‌و نه‌نویسته‌یوو نه‌وانایشوو نه‌بیه‌ی ڕۆزنامه‌وو کاناڵه‌ی ئاسمانی، ناخوونێ وێچش وه‌نه‌ هۆر گێڵه‌ینێوه! دەسێوه‌ جه نویسه‌ره‌کاما پاسه‌شا که‌رده‌ن به زوانی کرۆڵی هۆرامی یا به قه‌وڵوو وێشا زاراوەی هۆرامی که گه‌وروو سه‌روو کۆی به‌زه‌یش مه‌یوه پۆره، به‌شه‌ر به نیم سه‌عات مه‌تاوۆ په‌ڕێوه‌ چا نوویسته‌یه که به نامێ هۆرامی نویسته‌نشا ڕاس که‌رۆوه. یا نه‌ججاڕ ئاسایی که‌لیمێشا تاشه‌ێنێ یا ئامیته‌و که‌لیمێ بێگانه‌ی کریێنێ که مه‌ر حه‌ر وێشا بزانا چێش ماچا. منویسا: مامۆسای "هه‌ره‌ به‌رز"! مه‌رەجیۆم نه‌زانا به هۆرامی "هه‌ره به‌رز" یانی چێش! وه‌ یا جیاتی "که‌لیمێ" جه‌ یاگێوەنه نویسیا بێ: "واتیلێ"، به محاڵوو هۆرامانی ماچا: "دەڤه‌روو هۆرامانی" و چن ها که‌لیمێ نه‌ژناسیێ چینێ ...

ادامه نوشته

زبان ما (1) .... آرام شکیبایی

"(زبــــان مــــا)" مجموعه یادداشتهایی است در مورد زبان هورامی: 1-مختصری از تاریخ زبان ما، 2- زبان هورامی و هویت سازی، 3- قباله هورامان، هورامی یا پهلوی؟، 4- از هورمزگان تا صیدی، 5- ریشه یابی، 6- در باب دستور زبان هورامی، 7- پایان زبان کردی هورامی نزدیک است؟ 8- زبان مخفی مردم هورامان و....... که نتیجه یک پژوهش چندساله در باب دستور تاریخی زبان هورامی است، و ترجمه بخشهایی از کتاب (ریزمانی میژویی زمانی کوردی) نوشته "آرام شکیبایی". در این نوشته‌ها فراتر از نگاه تاریخی و گرامری، جامعه شناسی زبان  نیز مورد توجه قرار خواهد گرفت/ بخش اول این با عنوان مختصری از تاریخ زبان ما در زیر آمده است ...

ادامه نوشته

زبان ما (2) ..... آرام شکیبایی

همانگونه که در یادداشت قبلی به آن اشاره شد، زبان هورامی یکی از زبانهای جدید ایرانی است و از مجموعه‌ی زبانهای شمالغربی، این زبان در کنار زبانهای سورانی، کرمانجی، کلهری و زازاکی زبانهای کردی‌تبار حوزه شمالغرب ایران محسوب میشود. در سالهای قبل از ورود اسلام به ایران و حتی تا سالها بعد از آن نیز، زبانی با این شکل و شمایل و خصوصیات وجود نداشته، و اصلا اصطلاحات زبان هورامی، بلوچی، تاتی، گیلکی و سورانی و ... عاری از معنی و مفهوم بوده‌اند، چه بسا بسیاری از این اسامی نیز مرسوم نبوده و در هیچ کتیبه یا نوشته‌ای به آنان اشاره نشده است. چون اجداد سخنوران این زبانها در ایران باستان همگی با زبانی واحد و یا بهتر است بگوییم لهجه‌ها و یا گویشهایی از یک زبان معین (در دوره‌ زبانهای باستانی: مادی، و در دوره‌ میانه: پارتی، پهلوی اشکانی) سخن رانده‌اند و سپس ...

ادامه نوشته

به‌ ناوی زمانی یه‌ک گرتووی کوردیه‌وه‌ سووکایه‌تی به‌ هۆرامی و کرمانجی مه‌که‌ن

وڵاتی هێندووستان که‌ یه‌کێکه‌ له‌ وڵاته‌ گه‌وره‌کانی جیهان ، زیاتر له‌ 179 زمان و 554 دیالێکت ، قسه‌ی پێده‌کرێت. له‌ پاش ڕزگار کردنی وڵاتی هیندستانه‌وه‌ ، شێوه‌زاری هیندی و ئینگلیزی کران به‌ زمانی ڕه‌سمی وڵات. دیاره‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ زمانی هیندی ، زمانی زۆرینه‌ی خه‌ڵکی هێندووستان بوو ، ئه‌م بڕیاره‌ درا. جگه‌ له‌م دوو زمانه‌ش ، 22 زمانی تر وه‌کوو زمانی ڕه‌سمی دانی پێدانراوه‌ و له‌ ولایه‌ته‌ جیاوازه‌کان زمانی ڕه‌سمیه‌ و رۆژنامه‌ و گۆڤار و کتێبی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌. جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌م هه‌موو زمانانه‌ ، مافی پێشکه‌وتن و بڵاوکردنه‌وه‌ی کتێب و چالاکی فه‌رهه‌نگی هه‌مه‌جۆریان هه‌یه‌. هه‌موو پێداویستیه‌کانیش له‌ لایه‌ن حکومه‌ته‌وه‌ بۆ دابین ده‌کرێت‌...

ادامه نوشته

زبانشناسی که قصد دارد برای زبانها گواهینامه ایزو 9002 صادر کند

چند صباحیست که‌ کتابهای زبانشناسی را می‌خوانم و ورقی میزنم دفترهای زبانشناسی‌را، نظریه‌ها، تعاریف و قضاوتها و پیشگویی‌ها و....، و مطالبی در مورد زبان کردی و گویشهایش. اما آنچه‌ انگیزه‌ای شد بر نگارش این سطور سخنانیست در باب استانداردهای زبانی و استانداردبودن یا نبود آن. این روزها که‌ مطالعات زبانشناختی بر زبانهای ایرانی به‌ خصوص زبان کردی و گویش‌های آن وارد مرحله‌ جدیدی شده‌است، کم نیستند آنان که‌ در این راه به نام و شهرتی رسیده‌اند و سخنان آنان در جامعه‌ مقبول عوام و عامند، و به‌ سخنور بی‌بدیل رسانه‌ها در مباحث زبانشناسی مبدل شده‌اند، میگویند و مینویسند تا دیگران بخوانند و بشنوند، بسی گفتند و بسی نوشتند، بارها  ارابه زبانشناسی را از راه به‌ در کردند و بارها آنرا از انحرافی که‌ خود دال آن بودند، رهانیدند. در مقابل سخنان و بیانات آنان قلم کسی را  یارای ایستادن نبوده‌ و نیست، زیرا در مباحث زبانشناسی بیشتر با نظریه‌ها سروکار دارند و هر کسی میتواند ناظری باشد، هستند کسانی که‌ ناظر و تئوریسین خوبی نیستند ولی در زبانشناسی کاربردی یدوالایی دارند...

ادامه نوشته

ته‌ڵێ مڵه‌ی ...

مڵه‌ جه‌ دڕنه‌و دیواره‌که‌ینه‌ سه‌ره‌ش کێشا به‌روه‌ تا بزانۆ ئی گرد گرموو قاڵه په‌ی چێشییا! باخه‌وان تازه‌‌ شاروه‌ ئامه‌ بێوه‌ و به‌سییه‌ش چه‌نی وێش ئارده‌ بێ و خێزانه‌ش خه‌ریکه‌ بێ بازش که‌رێ. مڵه‌ تۆزیه‌ لۆوسێش لێستێوه‌و دلێ دڵۆ وێشه‌نه‌ واتش: به‌شکیم وارده‌مه‌نیه‌‌ ده‌رده‌و ئاما بۆ.به‌ڵام کاتێ به‌سه‌شا باز که‌رد، لاشه‌و مڵه‌ی که‌وت له‌رزه‌ له‌رز، چونکوو باخه‌وان ته‌ڵێ مڵه‌یش ئه‌ستێ بێ. مڵه‌ ڕه‌مه‌ ڕه‌م گێڵاوه‌ په‌ی لێ باخی تا ئی هه‌واڵیه‌ بیاونۆ به‌ باقی حه‌یوانه‌کا. مڵه‌ی ئاقیبه‌ت شه‌ڕ یاوێ به‌ حه‌ر که‌سی واچێ: ته‌ڵییه‌ مڵه‌یشا ئاردێنه‌ لێ باخی،ساحێو باخ ته‌لییه‌ مڵه‌یش ئه‌ستێنه‌ ...

ادامه نوشته