وەرگێری جه پهروەردە به زوانی ئهڏایی تاوانهی فهرههنگییهنه
بە بۆنەو ڕۆ جههانی زوانی ئهڏاییهو
وەرگێری جە پهروەردە به زوانی ئهڏایی تاوانهی فهرههنگییهنه
کورته مێژوو: جه ڕۆ 21 و مانگهو فوریهی ساڵهو 1952زایینی، دماو ئانهیه که دەوڵهتوو وەختوو پاکستانی بڕیارێوە نادادپهروەرانهش پهی سهپنای زوانی ئۆردوی، که تهنیا زوانوو 3% وو مهردموو ئا وەڵاتیه بێ، بهرکهرد، بهنگالی زوانهکا که زیاتهر جه 56% خهڵکوو پاکستانی و نزیکهو 98% خهڵکوو وەرکهوتهی پاکستانی بێنێ، جه وێنیشاندایه وەروەڵاوەنه جه شاروو داکای ناڕەزایهتی وێشا وەراوەروو ئی بڕیاریه بهروست. هێزە سهرکوتکهرەکاو پاکستانی دڕندانه پهلامارەو وێنیشاندەرە بهنگالی زوانهکاشا دا که چنها کهسێ کوشیای و کۆمهڵێوە فرێچ زامدارێ بیێ. پی سهرکوتیه بهنگالیهکا کۆڵشا نهدا و بهروستهی ناڕەزایی به شێوازێ جۆراجۆرێ درێژەش بێ و بی بە هۆکاروو هۆرگرسیای شهڕی دلێ وێ. ئی شهڕە جه ساڵهو 1971نه یاوا چڵهپۆپهو وێش و سهربهوێبیەی بهنگلادشیش چهنه کهوتهو. ڕۆ 21وو فوریهی جه بهنگلادشهنه گرد ساڵێو پێسه ڕۆ گیانبهختکهرا یادش چهنه کریۆوە و حورمهتش چهنه گیریۆ. جه مانگهو نۆوامبروو ساڵهو 1999ی بهنگلادش به ڕەسمی پێشناروو دیاری کهردەی ئی ڕۆیشه پێسهو ڕۆ جههانی زوانی ئهڏایی دا به ڕێکوزیاو یونسکۆی سهر به نهتهوە یۆگێرتهکا . یونسکۆیچ جه گلێرەوبیهی گردی وێشهنه ئی پێشنیارشه پهسهند کهرد و جه ساڵهو 2000 وەلای گرد ساڵێو ئی ڕۆوە بە مهراسمی جوراوجۆرێ جه ئاستوو جههانینه یاڏکردارش پهی گیریۆ.
گرنگی زوانی ئەدایی: زوان نە تەنیا ئامرازوو پێوەندی بەینوو مرۆڤەکان، بەڵکوو چانەیە گرنگتەر ئەرمانەروو فەرهەنگوو خەڵکانێوەن کە قسێش پەنە کەرا. زوان بەشێوە گرنگ جە وێبیەی(هویت) مرۆڤین و دنیاو ئادی نیشانە مدۆ و شیش کەرۆوە. زوان دیاردێوەن کە پێسەو گیاندارێوە چەنی قسەپەنەکەرەکاش ژیوۆ. یاردیدەروو ئادیشان پەی ئەشناسای دنیاو دەورووبەریشا و ئەنەیاوای جە دیاردە کۆمەڵایەتی و سروشتیەکا. زوان کەرەسێوەن پەی بەروەستەی هەستووسۆزوو هەرپاسە ویروو پەیلواو مرۆڤی. تەماموو ماناکا، بەها کۆمەڵایەتیەکا و بە گردی سەروەتووسامانی مەعنەوی کۆمەڵگاو مرۆڤایەتی جە ڕاو زوانیەو، چ بە نویسیای چ دەم بەدم جە نەوێوە پەی نەوێوەتەری ڤاڕیۆوە. مێژوو کۆمەڵگاو مرۆڤایەتی هەر بە زوان تۆمار کریۆ و شی کریۆوە و چەنی زانیاری و دەسکەوتە زانستیەکا، چ جە ویەروو تەکنیکینە و چ جە ویەرە کۆمەڵایەتیەکانە نەوە بە نوە ڤاڕیۆوە. ماناو دیاردەکا و تاقیکریەکاو(تجربیات)و ژیوای ڕوانەی کە یاوا بە مەژگوو مرۆڤی و چاگەنە تۆمارێ کریا، تەشک(شکڵ) و نامێوەشا هەنە کە بە "ویر" نامێ نریاینێ. ئی تەشک ونامێ هەر ئا زوانەنە.
ئەدا بە زوان کورپەکەیش لاونۆوە و دنیاو دەورووبەریش پەنە مشناسۆ و پەروەردەش کەرۆ. زاڕۆیچ هەر بە زوان دیاردەکا مشناسۆ و جە ماناکاشا یاوۆنە و بۆ بە گیاندارێوە کۆمەڵایەتی. هەر چی وینگەوە زوانی ئەدایی مانا پێدا کەرۆ و گرنگی پارێزنایش و گەشە پەنەدایش بە زەقی گنۆ وەرووچەما.
بە پەیلواو یۆهان ئاموس کۆمنیوسی کە جە ئاستوو جەهانینە بە تاتەو پەروەردەو فێرکەردەی نۆباوی(مۆدێڕن) ئەشناسیان، پەروەردە جە فێرگەنە لانی کەم تا ١٢ ساڵەگی مشۆ بە زوانی ئەدایی بۆ. زوانشناسێ و دەروونشناسێ سەلەمنانشا کە زاڕۆ تا ١٢ ساڵەگی ئینا قوناغوو ئەشناسای دەروبەری و وێگونجنای دلێ کۆمەلگاینە. ئی پرۆسە بە فێربیەی زوانی ئەدایی دەس پەنەکەرۆ و هەر پا زوانیە یاگێ وێش گێرۆ و سیستموو ویریش قەوارە گێرۆ. سەروو بنەماو ئی گرنگیە مافشناسەکێ فێربیەی و پارێزنای و پەروەردە بە زوانی ئەدایی بە مافێوە سەرەتای جە مافەکاو مرۆڤی مدا قەڵەم و مشۆ جە یاساو بنەڕەتی گرد وەڵاتێوەنە پەسەند کریۆ و بە کەردەوە ویەروو گەشیش جە گرد ویەرێوەنە پەی رەخسیۆ.
وانای و پەروەردە بە زوانێوە جیا جە زوانی ئەدایی بۆ بە هۆکاروو سەروەنە شێویای زاڕۆی جە پێوەندی گێرتەی چەنی ئا دەورووبەرە تازەیە کە کەوتەنشەنە. زاڕۆ چاگەنە هەست بە لایدەیی(غەریبی) کەرۆ جە وێبیەی(هویت)و وێش دور گنۆوە و جە دماڕۆنە ئی وێبیەیە شێویۆ و دلێنە مشۆ. ئینەیچ خەسارەتێوە گەورەن و تێکشیەی دەرونیش ئینا شۆنیوە. نە تەنیا ئینە، بەڵکوو ئا دنیای کە ئاد جەڕاو زوانی ئەدایی وێشەو جە پرۆسێوە دووروودرێژەنە ئەشناساینەش، جە زوانی تازەنە رەنگ نمەدۆوە و باسش سەرەو نمەکریۆ. ئاکاموو ئینەیە جە دەس دای باوەڕبەوێبیەی و وێ بەکەمزانای و خاس فێر نەبیەی زوانی تازەی و وانەکان. وە ئینەیچە مەترسیەوە گەورەن پەی ئایەندەو ئا زاڕۆیە. گردوو ئامارەکا نیشانە مدا کە ڕێژەو کەم خوێندەواری سەرنەکوەتەی جە وانای باڵانە فرەتەر ئینا چا یاگانە کە زوانی ئەدایی وزیان پەراوێزەو وەرگیر کریان.
بە پاو پەیجۆری شارەزایاو ویەروو پەروەردەی، وانای بە زوانی ئەدایی بۆ بە هۆکاروو ئەنەیاوای خاستەرو کرژتەروو وانەکا و وەڵکەوتەیی و باوەڕبەوێبیەیە سەقامگیرش ئینا شۆنیوە. زاڕۆ هەست بە لایدەیی نمەکەرۆ و فێرگەیچ بە بەشێوە جە دنیاو وێش منیۆرەو دنیاکێچشو ویەردەیچش خاستەر مشناسۆ. فێرگە کە پیسەو پردێوەنە بەینو بنەماڵەی و کۆمەڵگای، پێوەندی زاڕۆی بە کۆمەلگاکەیشەو ئاسانتەر کەرۆ و ئامادەش کەرۆ پەی وێگونجنایە سەرکەوتە چا کۆمەڵگانە.
موختار کەریمی- ئاڵمان
21.02.2013
این وبلاگ به بررسی مسائل مرتبط با فرهنگ، تاریخ و زبان کوردی میپردازد و تمرکز ویژهای بر زبان هورامی/گورانی دارد. در این مجموعه، یادداشتها و مقالاتی که بیانگر دیدگاهها و دغدغههای فعالان و دلسوزان هورامیزبان است نیز بهطور خاص منتشر میشود. هدف وبلاگ، فراهم آوردن بستری برای شناخت بهتر و حفظ زبان و فرهنگ هورامی/گورانی و ارتقای آگاهی نسبت به میراث فرهنگی کوردستان است.