بێسارانی، شاعێری سهد ههزار ڕهنگ بین (بابهتێک له سهر دیوانه تازهکهی)
بێسارانی، شاعێری سهد ههزار ڕهنگ بین (بابهتێک له سهر دیوانه تازهکهی)
به قهڵهمی: عهدنان زهبێحی
لەم ڕۆژانەدا دیوانێکی تازە چاپکراوی بێسارانی، بەکۆششی بەڕێز عەبدوڵای حەبیبی کەوتە بەر دەستی خوێنەرەوە. وێڕای سپاس و پێ زانین، وەبیر هێنانەوەی چەند خاڵ لەم بابەتەوە، بە گرینگ دەزانم.
لە سەرەتا دا ئاماژە بە خاڵە بەهێزەکان دەکەم:
- زیاد کردنی چەند پارچە هۆنراوە کە لە نوسخە کۆنەکان وەدەست کەوتوون یان بە هەڵە پێشتر بە ناوی شاعیرانی ترەوە بڵاو کراونەتەوە.
- لێکدانەوەی هۆنراوەکان بە هەورامی کراوە. بە لە بەرچاو گرتنی ئەوەی کە کاک عەبدوڵا بۆ خۆی هەورامیە و لەو بابەتەوە شارەزایە، زۆر هەڵەی ڕاستەوە کردووە.
- تەواو کردنی چەند پارچەیهک لە هۆنراوەکان کە لە دیوانەکانی پێشوودا بە ناتەواوی هاتبوون.
- ڕاست کردنەوەی هێندێک هەڵەی نووسین لە بڕێک لە هۆنراوەکاندا، کە بەرچاوە.
بەڵام، کەم وکۆڕی و خاڵە لاوازەکان:
- لابردنی چەندین پارچە هۆنراوەی جوان کە لە دیوانە چاپکراوەکانی پێشوودا هەن! وا دیارە که کاک عەبدوڵا هۆی ئەم کارەشی لە پێشەکی و سەرەتادا وتووە:
"لە نوسخەکانی بەردەستی بە تایبەت نوسخەی (ک) کە بە بنەما گیراوە، نین! سەبک و ناوەرۆکیان لە بێسارانی ناچێ! لەوەش تێپەڕیوە، جیا کردنەوەی شێعری بێسارانی زۆر هاسانە!".
بە هەڵە چوونی کاک عەبدوڵا لێرەوە دەست پێ دەکات کە نوسخەی (ک) بە بنەما دەگرێ؛ بەو هۆیەوە کە کۆن ترینە. ئەوەی که ڕوونە ئهوهیه که لەو نوسخانەی کە تا ئێستا کەڵک وەرگیراوە، هیچکامیان هی سەردەمی بێسارانی نین وه بە خەتی شاعێریش هیچ نووسراوەیەک لە بەردەستدا نیە؛ لە کاتێکدا ئەم قاعێدەیە بە هۆی ژیانی نالەباری شاعێرە کلاسیکەکانمان، زۆربەی هەرە زۆریان دەگرێتەوە و بەشی زۆری ئەدەبی کوردی دەماودەم (شەفاهی)یە؛ تەنانەت فولکلوری دەوڵەمەندی ئێمە لەوێوە سەرچاوە دەگرێ کە بەشێکی زۆری شێعر و نووسراوە و... لە خۆ دەگرێ، چ گارانتیەک هەیە کە یەک نوسخە تەواوترین بێت؟ بەبڕوای من، مەرجیش نیە کە کۆن ترین نوسخە ڕاست ترین بێت. ئەوەی کە بێسارانی سەبکی تایبەت بە خۆی هەیە و شێعرەکانی جیاوازن قسەی تێدا نیە، بەڵام بێ بەڵگەی بەهێز لابردنیان ناشیاوە و بە بڕوای من پێویستی بە لێژنەیەک لە پسپۆڕان و شارەزایانە. ئەمە بە جۆرێک بەخشین لە سفرە و خوانی خەڵکانی تره کە لە باری ئێخلاقییەوە نا شیاو ئەژمێردرێ. خۆ بەستن بە یەک نوسخەوە، وای لە کۆوەکەر کردووە کە تەنانەت ئەو شێعرانەی بێسارانی که ساڵەهایە بە ڕەوانی لە سەر زارانن و لە دیوانەکاندا هەن لە بڕێ جێگا بە ئاڵووگۆڕی ناشیرین وا لێ بکات که جوانیەکەی جارانیان نهمێنێ و تەنانەت لە باری مووسیقای شێعرەوە تووشی گرفت ببن. بۆ وێنە:
*** ژەرەژ مەژەنۆ تەپڵ بێ خەمی***
لە جێگاێ:
***ژەرەژ مهوانۆ نەوای بێ خەمی***
هەموو کەس دەزانی تەپڵ ئامێری کوتانە، نەک ژەنین. بێ گومان بێسارانیش لەو بارەوە شارەزایە. یان،
***دەرسات جە خاو دا ئۆفتادەی پات بیم***
***ڕۆخسار گەرد ئاڵوود خاک پای ڕات بیم***
لە جێگاێ:
***دەرسات جە خاو دا ئۆفتادەی پات بیم***
***ڕۆخسارگەرد ئاڵوود خاک پاڵات بیم***
یان،
***ئەگەر سۆزێ هەن جە ناڵەتەدا***
***سا ڕەحمێش مەیۆ بە لاڵەتەدا***
لە جێگاێ:
***ئەگەر سۆزێ هەن جەناڵەتەدا***
***بەزەییش مەیۆ بە تاڵەتەدا***
یان،
***نێش گیان کێش ژاراو دووری***
***پێم بەخشان ئاداب دیدە بێ نووری***
لە جێگاێ:
***ئێش گیان کێش ژاراو دووری***
***پێم بەخشان ئەزاب دیدە بێ نووری***
یان،
***ڕوێ بەزم جەزم شۆروو و بەڵا کەرد***
لە جێگاێ:
***ڕۆیە ئەزم جەزم شۆروو و بەڵا کەرد***
یان،
***نە پرشنگ تاف سەر قەڵوەزان بۆ***
لە جێگاێ:
***نزیک وە پرشنگ پای قەڵوەزان بۆ***
یان،
***غەزەب جە ئاسمان پەرێت ئەوڕا بۆ***
لە جێگاێ:
***غەزەب جە ئاسمان پەرێت وارا بۆ***
... و زۆرێک لەم چەشنە کە لە دیوانەکەدا دەبیندرێن.
- بێسارانی زادە و پەروەردەی بەشێکی هەورامانە کە بە ژاوەرۆ ناسراوە. هێندێک جیاوازی لەشێوەزاری ژاوەرۆ و دیکە ناوچەکانی هەورامان هەن. زمانی شاعێرە کلاسیکە هەورامی بێژەکان، وەکوو بێسارانی، مەولەوی، سەیدی، کۆماسی، مەلای جەباری، وەلی دێوانە، خانای قوبادی، سەی یاقووی مایدەشتی و ... تەنانەت ئەدەبیاتی یارسان، لە سەر زمانی هەورامی ژاوەرۆیە. بە داخەوە کاکە عەبدوڵا لە چاپی دیوانی بێسارانیدا بە دەس تێوەردان، ئەمەشی تووشی ئاڵووگۆڕ کردووە و زاراوەی زێدی خۆی (نۆتشە) بە سەردا سەپاندووە. لەم جۆرە دەسکاریانە کەم نین. بۆ وێنە:
"مەرگێو - مەرگێ"
"بابۆی - بابە"
"جیۆتی - جیاتی"
"پەرێو - پەرێ"
"یەرێو - یەرێ"
"ئەوسە - ئەوسا"
"مزدانی - مزگانی"
"یابیەن - هابیەن"
"هۆ - خۆ"
"بەڕەزایێو - بەڕەزایێ"
و ...
دیارە ئەم دیوانە سەرەڕای پێوە زیاد کردنی چەند شێعرێک، سەرجەمی شێعرەکانی بێسارانی ناگرێتەوە. بۆ وێنە، من بۆ خۆم لە نوسخەیەکی نایاب دا کە لەبەردەستم دایە، شێعری بێسارانیم هەن کە تا ئێستا لە هیچکام لە دیوانە چاپکراوەکاندا نین. هۆنراوەی تریشم هەن کە لە دیوانە چاپکراوەکاندا بە ناتەواوی هاتوون و هەندێکیش ڕاست تر نووسراونەتەوە.
- پێشەکی دیوانەکەش کاڵایەک نیە لە ئاستی باڵای بێسارانی بێت. دابەش کردنی شێعر و ئەدەب لە باری زانستیەوە بە پێ وەرزەکان ناکرێ (بەهار و پاییز). ئەوانە کە بێسارانی بە دانەری مەکتەبی ڕۆمانتیک دەزانەن و شارەزای قۆتابخانە ئەدەبیەکانن، دەزانن کە دابەش کردن بە پێ وەرزەکان، دابەش کردنێکی ڕواڵەتیە نەک ناوەرۆکانە. ئەوەی کە شێعری بێسارانی سەرە ڕای باڵی ڕۆمانسی پڕاوپڕی فەلسەفە و پەند و ئێخلاقە، لە باری زمانەوە پاراوە و لە باری سەبکەوە تایبەتە، نەخراوەتە ڕوو. کام شاعێرمان هەن کە شێعری بە وەرزەکانا نەوتبێ؟ بەڵام ڕۆانین و وتنی بێسارانی، جیاوازە! ڕەنگە ئەم تاکە بەیتە بۆ ناساندنی بێسارانی بەس بێت، کە پاییز و خەزان نەک بە ڕەنگێک، بە سەد هەزار ڕەنگ دەبینێ:
***سهڏ ههزار ڕەنگێ نە مایەشان بێ***
***دڵدار و بێ دڵ نە سایەشان بێ***
کێ بەو بیرتێژی و ناسک خەیاڵییەوە توانیویەتی مێژو، مرۆڤ دۆستی، ئێخلاق، ئایین، هونەر و ... ئاوێتەی خەیاڵ و جوانکاری بکات؟ جیهان بینی بەر بڵاو و بێ پەروای هەبێت و بیر بهەژێنێ؟!
کورتە سەرنجێک بوو لە دیوانە تازەکەی بێسارانی. وێڕای ڕێزم بۆ کاکە عەبدوڵا، هیوادارم لە پێداچوونەوەیەکی زانستیانە و هەمەلایەنە لە چاپەکانی داهاتوودا سەرکەوتووانە تر بێتە مەیدان. ماندوو نەبێت و ڕەخنەکانم بە دڵ نەگرێ. بەو هیوایە، کتێبخانەی کوردی لە داهاتوودا شاهێدی ڕازاوەترین و تەواوترین دیوانی ڕێک و پێکی بێسارانی بێت.
این وبلاگ به بررسی مسائل مرتبط با فرهنگ، تاریخ و زبان کوردی میپردازد و تمرکز ویژهای بر زبان هورامی/گورانی دارد. در این مجموعه، یادداشتها و مقالاتی که بیانگر دیدگاهها و دغدغههای فعالان و دلسوزان هورامیزبان است نیز بهطور خاص منتشر میشود. هدف وبلاگ، فراهم آوردن بستری برای شناخت بهتر و حفظ زبان و فرهنگ هورامی/گورانی و ارتقای آگاهی نسبت به میراث فرهنگی کوردستان است.