زوان؛ کۆڵهکێ ژیوای .... هیوا عهلیڕهمایی
زوان؛ کۆڵهکێ ژیوای
زوان شناسنامهو خهڵکانوو دنیای و کۆڵهکێ ژیوای و ڕازهو ئهوهمهنڏای ههر نهتهوییهنه که به درێژایی ههزاران ساڵێ پێڏا بیهن. نهتهوه جۆرا و جۆرهکاو دنیای به زوان جه یۆترینی جیاوه باوه و حهر به زوانیچ پهیوهنڏی گێرا. ههر زوانێوه پهی وێش، دنیا و وهرچهمێوه تایبهت به وێش ههن که هۆرگێروو فهرههنگ و شارستانیهتوو نهتهوهکهیشهن. نیشانێ فهرههنگ و تهمهدونوو یهک نهتهوهی جه زوانشهنه دیاری مهڏۆ، بهڵام هیچ نهتهوییهما نیهن که تاوا بۆش جه تهئسیر و کاریگهری نهتهوهکا تهری سهروو زوان و فهرههنگیشوه، وێش لا دا بۆ. جه دنیاو ئارۆی که دنیاو عێلم و زانستینه و نهتهوهکاو دنیای به هۆ تێکنۆلۆژی و دیاردهو جههانی بیهیوه، ڕۆ به ڕۆ به یۆوی نزیکتهرێوه مهبا و فرهتهر سهروو ژیوای کۆمهڵایهتی یۆترینیوه تهئسیر مهنیاره، ئهر نهتهوییه لاواز و زاییف جووڵیۆوه و نهتاوۆ مهلهوان ئاسا وێش نجات بڏو، خهتهروو نوقم بیهیش و دلێنه شییهیش فرهن. حهر میللهتێوه که دین، حکوومهت، تێکنۆلۆژی وه یا ئقتساد و ئابووری پهشتیشوه بۆ، زوانهکهش خاستهر مهپارێزیۆ بهڵام ئهر نهتهوێوه هیچکاموو ئی چن خاڵاشه نهبا، مهشیۆ یا ئێرق و ههستی نهتهوایهتیش وزۆ کار یا پهی به دهس ئاردهو لانیکهم یۆ چی خاڵانه ههوڵ و تهقالا بڏۆ تا جه دلێنه شیهی و فهوتیای ڕزگار بۆ. ڕاسهن که زوانی ههورامی یۆ جه دهوڵهمهنتهرین زوانهکاو دنیاین و جه ویهردهنه زوانوو دین و حکوومهت و ئهدهبیاتی بیهن بهڵام مهشیۆ ویرما نهشۆوه که ئینانه گرد هینوو ویهردهی بیێنێ و ئهر تهنیا دڵ به ویهردهو زوانهکهیما وهش کهرمێ و ئێتر هیچ ههنگامێوه تهره پهی ئایهندهیش هۆرنهگێرمێ، ئانه کهمتهر خهمیما نیشانه مڏۆنێ و پێسهنمێ ئا ژهرهژێ که پهی پارێزناو گیانیش، جه تهرسوو ڕاوچینه سهرهش مهکهرۆ دلێ وهربهیره و ئهجۆش کهس نمهوینۆش. ئینه که زوانی ههورامی ئهوسا زوانوو دهرباری بیهن و زوانوو ئهدهبیاتوو بهشێوه وهروهڵاو جه جوغرافیاو کوردهسانی، یاگێ شانازینه بهڵام جه دنیاو ئارۆینه به زوانێوه مهتاومێ واچمێ زوانی زینڏه که لانیکهم زوانوو فێرکهردهی و پهروهردهی بۆ، جه بواره جۆراوجۆرهکانه پهنهش بنویسیۆ و بوانیۆ، جه میدیاکا و یاونهره جهمیهکانه به کار گیریۆ، فیلم و کارتۆنش پهنه دووبلاژوه کریۆوه و فرێوه کارێ تهرێ که چیگه نمهکریۆ گردشا واچیا. زوانێوه که تهنیا دلێ کووجی و بازاڕینه قسێش پهنه کریا، زوانی زینڏهش نماچا تهنانهت ئهگهر ویهردێوه گهش و پهڕ جه شانازیش بیه بۆ.
چن ساڵێ چێ وهڵ بێ که سازمانوو عێلمی، فهرههنگی و تهربیهتی نهتهوه یۆگرتهکا، ئهژناسیا به سازمانوو یۆنسکۆوی، ههواڵوو خهتهروو دلێنه شیهو زوانی ههورامیش دا، ههر ئی ههواڵه بی به سهبهب تا کۆمهڵێوه جه ڕۆشنویر و قهڵهم به دهسهکاو ههورامانی، موحکهم تهر جه جارانی پهی پارێزناو ئی زوانه ڕهسهنهیه دهس کهرا به چالاکی فهرههنگی تا بهلکیم بتاوا ئی زوانهیه پێسهو بهشێوه جه میراتی ئینسانی، که هۆرگێروو عهشق و وهشهویسی و بایهخه ئینسانیهکانهن پارێزنا، بهڵام ئا زوانه که مایهو شانازی کوردا و هۆرگێروو بهشێوه عهزیم و بنهڕهتی جه هۆویهت و کێبیهو نهتهوهو کوردین، نمهبۆ پارێزنایش تهنیا سهروو شانهو ههورامیهکاوه بۆ؛ بهڵکوو ههر کهسێوه که وێش به کورد مهزانۆنێ و داعیهو کوردایهتیش میێ، مهشیۆم پهی پارێزناو ئی زوانهیه که ئینا خهتهروو فهوتیاینه، ههنگامه هۆرگێرۆ و تهقالا بڏو، چونکوو دلێنه شیهو ئی زوانهیه به مهعناو دلێنه شیهو بهشێوه جه پهیکهرهو نهتهوهو کوردین. جا ئهگهر کهسێوه ئی کاره لاشوه بێ ئهرزشهن و نسبهت پی وهزعێ بێ تهفاوهتهن ئانه جارێ فرهش مهنهن هایش بۆوه و جه ئینسانیهتی بیاوۆنه. بڕێ جارێچ جه گۆشه و کهنارهنه مهژنهومێ که ماچا ههورامی کورد نیهن! منیچ ماچوو بهڵێ ڕاس ماچدێ؛ ههورامی که به درێژایی تاریخی تا که ئیسه زوانوو نویستهی و کێتابهتی بیهن، زوانێوه که ساڵهای ساڵ زوانی ڕهسمی و ئهدهبی کوردی بیهن، زوانێوه که زوانوو پیرشالیاری و زوانوو کتێبه ئایینیهکاو یارسانی پێسهو یۆ جه کۆن تهرین ئایینهکاو کوردهسانی، وه ههر پاسه زوانوو کهڵه شاعێرانێوه پیسهو مامۆسا بێسارانی و مهلهوی و سهیدی و مایهو شانازی مامۆسا ههژار و مامۆسا قانعی ڕهحمهتی بیهن، کهی مهشیۆ پهنهش واچیۆ کوردی؟! مهشیۆ واچمێ بنهڕهتهو کوردی، مهشیۆ واچمێ ئهسڵوو کوردی، مهشیۆ واچمێ ساحێب یانهو کوردی. جا حاشا چا کهسیه که پاریزناو بنهڕهتهو وێش به ههڕهشێ بزانۆ پهی وێش و سهڏ حاشای چانهیه که جه وهراوهروو دیگهرانیوه به بیهو ئی ویهردهیوه، ئێحساسوو کهمایهتی کهرۆنێ و پی گردوو فهرههنگ و ئهدهبیاته دهوڵهمهنڏهیوه، وێش به ساحێب یانه نهزانۆ. ویرما نهشۆوه پارێزناو ئی زوانهیه کاروو تاکه کهسی نیهن و مهشیۆ گردیما پێوه، پهی پهرهپهنهدای و گهشه کهردهیش ههوڵه بڏهیمێ.
سۆرانی، کرمانجی، کهلهۆڕی، لهکی و ههورامی ههر کامشا مافوو وێشانهن که گهشه کهرانێ و پهرهشا پهنه بدریۆ و پێسهو زوانێوه ئارۆیی مامهڵهشا چهنی کریۆ، تهنانهت ئهر یۆ چی زوانانه مهترسی دلێنه شیای سهرشوه بی، به ئهرکوو سهروو شانهو وێماش بزانمێ که پهی پارێزنایش ههنگامه هۆر گێرمێ. هیوادارهنا گردما بتاومێ بهش به توانا و بهش به حاڵوو وێما، به دوور جه حهساسیهت و حاشیه درووس کهردهی وه به قهبووڵ کهردهی ههقێقهتهکا، پهی پارێزناو ئی میراته با ئهرزشهیه ههنگامه هۆرگێرمێ.
هیوا عهلیڕهمایی- سنه
29 کهڵهههرزوو 1395 ڕۆجیاریی
این وبلاگ به بررسی مسائل مرتبط با فرهنگ، تاریخ و زبان کوردی میپردازد و تمرکز ویژهای بر زبان هورامی/گورانی دارد. در این مجموعه، یادداشتها و مقالاتی که بیانگر دیدگاهها و دغدغههای فعالان و دلسوزان هورامیزبان است نیز بهطور خاص منتشر میشود. هدف وبلاگ، فراهم آوردن بستری برای شناخت بهتر و حفظ زبان و فرهنگ هورامی/گورانی و ارتقای آگاهی نسبت به میراث فرهنگی کوردستان است.