زبان هر قوم معرف فرهنگ و تاريخ آن قوم ميباشد بررسي جنبه هاي تاريخي زبان موجب رفع ابهامات و شناخت کافي از تاريخ تکامل فرهنگ وشکل گيري آن ميشود. اينجانب در اين مقاله سعي نموده ام با جمع اوري نمونه هايي از نوشته ها و اسناد وکتاب هاي زبان شناسي وتاريخي به برسي تاريخ کهن زبان هورامي بپردازم .

واژه هورام از اورام آمده وگاهي در تاريخ ابراهيم به اورام نامبرده شده، بعضي از جغرافي دانان معتقدند که مريوان همان مروان و هه ورام همان اورام بوده وهردوي آنها برادر بودند. اين نظريه را زبان شناسان بزرگي چون ((هورات)) و((دارمستتر)) تائيد نموده اند ودر نتيجه استنباط ميگردد که ريشه زبان هورامي در تاريخ وفرهنگ زردشت جاي دارد .
اگر به اسناد تاريخي نيز نگاهي بندازيم ميبينيم که اولين شعر کردي که سروده شده به زبان هورامي نوشته شده. موضوع اين شعر از عکس العمل کردها در برابر حمله اعراب وتخريب معابد وآتشکده هاي انها سخن ميگويد. اين شعر که بر روي پوست آهو نوشته شده است در نزديکي منطقه جيشانه از محال شهرستان سليماني کشف شده وبه گفته تاريخ شناسان اين شعر در حدود هزار وسيصد سال پيش سروده شده است وعده اي نيز بر اين باورند که اين شعر داراي قدمتي چندين هزار ساله است .

هورمزگان رمان ئاتران کوژان
ويشان شارده وه گه وره ي گه وره کان
زورکار ئه ره ب کردنه خاپور
گناي پاله ئه هه تا شاره زور
شه ن وکه ينه کان وه دل به شينا
ميرد ئازا اتلي وه روي هه وينا
ره وه شتي زه ر ده شت مانووه بي که س
به زه يي کانه ي کاهه ور مه زو هيچ که س

ترجمه:
معابد ويران وآتش ها خاموش شدند
بزرگ بزرگان خود را پنهان کرد
عرب ظالم ويران نمود
دهات تا شهر زور
زنان ودختران را به اسارت بردند
دليران در خون غلطيدند
آئين زردشت بي صاحب ماند
وبر کس رحم نکرد اهورا مزدا

نمونه ديگري از اين آثار به شرح زير يافت شده است:
در سال 1328 هجري سيد حسين نامي در اورامان خمره اي پر از ارزن که در آن سه سند تاريخي ومهم گذاشته بودند مي يابد، اين اسناد به دست پروفسور براون مي افتد ونام برده آنها را به پروفسور منس که در خواندن زبان کهن يوناني تبحر داشته ميبرد ،يکي از اين اسناد بزبان کردي هورامي ودر هشتادو هشت سال پيش از ميلاد مسيح نوشته شده پس از قرائت اين لوح ها معلوم گرديد که فرمانرواي هورامان در آن دوران فردي به نام بهمن بوده واين شخص مطابق نوشته آيت الله محمد مردوخ پس از هجده پشت به بهمن اول پسر اسفنديار که پدر بزرگ فرمانروايان هورامان بوده ميرسد.
همان طور که ميدانيم زردشت اوستا را به زبان هورامي وبه حروف((ماسي سوراتي)) نوشته است.
يکي از ويژگيهاي زبان هورامي اين است که در تلفظ ونوشتار ميان جنس نر وماده تفاوت اساسي وجود دارد و در مثال زير ميتوان به اين تفاوت پي برد:

رو دريژه ن = روز دراز است.
شه وه دريژه نه = شب دراز است.
کمتر زباني ميتواند چنين ويژگي را دارا باشد واين ويژگي نشان ميدهد زبان هورامي داراي قدمتي چندين هزار ساله است.
دکتر (عزالدين مصطفي رسول) در کتاب خود در باره زبان هورامي چنين مي نويسپدکه:
((... شايد اکثر ترانه هاي کهن کردي بسيار قديمي باشند، براي مثال ((قه تار)) ممکن است از واژه ((گاتار)) گرفته شده که در قديم به آن گاتا گفته باشند وبه همين ترتيب ((هوره)) ممکن است ترانه ويژه اي در جهت ستايش اهورا مزدا باشد وبعيد نيست که (هوره) و(هاوار) و(ئاهورا) هر سه واژه در اصل يکي بوده باشند)).

ملک الشعراي بهار نيز در کتاب سبک شناسي خود ميگويد:
((بعضي از دانشمندان را عقيده بر اينست که گاته زردشت بزبان مادي است وبرخي ديگر بر اين عقيده اند که به زبان کردي هورامي که از باقيمانده هاي زبان ماد است نوشته شده است واين زبان زباني است که بازبان دوره بعد از مادها که همان زبان پادشاهان هخامنش باشد تفاوتي نداشته وکتيبه هايي چون کتيبه کورش به سه زبان نوشته شده که زبان کردي هورامي يکي از اين زبانهاست.))

زبان هورامي همانند ساير زبانها در معرض خطر تغيير وانحراف نگارشي ومحاوره اي بوده اما اين تغييرات نيز نتوانسته درآن تاثير گذار باشد که شايد نشان دهنده رسانا بودن اين زبان باشد.
هم اکنون نيز مردم منطقه هورامان با اين زبان کهن صحبت ميکنند که اين نشانه فرهنگ کهن وچندين هزارساله منطقه هورامان است . اکنون ما هم بايد در حفظ وپاسداري از اين زبان وفرهنگ کوشا باشيم تا بتوانيم اين ميراث جاودانه را که از گذشتگانمان به ارث برده ايم به نسلهاي آينده انتقال دهيم وزبان هورامي را زنده نگه داريم.